Jaarstukken 2020

Voorwoord

Het jaar 2020 is anders gelopen dan we ons van tevoren had kunnen voorstellen. Na het vaststellen van de eerste coronabesmetting in februari vorig jaar hebben het coronavirus en de maatregelen om verspreiding tegen te gaan een grote impact gehad, ook in Leiden. Ze beïnvloeden bijna alle aspecten van ons leven. In deze bijzondere omstandigheden hebben heel veel Leidenaren zich ingezet om voor elkaar klaar te staan, en om met elkaar een uitweg te vinden.

Inmiddels brengt de snel oplopende vaccinatiegraad weer perspectief. We zijn trots op alles wat we met elkaar hebben bereikt, ondanks alle beperkingen van het afgelopen jaar. Tegelijk kunnen we in deze jaarrekening niet voorbijgaan aan de negatieve gevolgen van corona.

In dit voorwoord staan we hierbij stil bij de impact van corona en blikken we terug op de ontwikkeling van de speerpunten van het college: "duurzame verstedelijking", "in Leiden doet en telt iedereen mee", "kennis, cultuur, onderwijs & economie" en "organisatie & financiën".

Impact corona
Leidenaren hebben zich op allerlei manieren ingezet om de impact van corona zo klein mogelijk te houden. We hielden afstand van elkaar om virusoverdracht te voorkomen, we pasten onze manieren van werken aan, en we kwamen minder samen. Scholen zijn gesloten geweest, studenten hebben geen fysieke colleges kunnen volgen en veel mensen werken thuis. Het heeft niet kunnen verhinderen dat veel inwoners ziek zijn geworden, en dat zeventig Leidenaren zijn overleden. Onze bijzondere dank gaat uit naar alle zorgmedewerkers, voor wie 2020 een intensief, emotioneel heftig en fysiek zwaar jaar is geweest.

Ook op de werkzaamheden van de gemeente heeft corona een grote impact gehad. Onze handhavers krijgen er bijvoorbeeld veel extra taken bij. Medewerkers van Beheer hebben veel extra werk verzet om de openbare ruimte aantrekkelijk te houden. Geplande activiteiten moesten aangepast worden of konden geen doorgang vinden, terwijl hier wel budget voor was vrijgemaakt. Zo kon DZB minder inzetten op opleidingen en trajectbegeleiding, waren er veel minder aanvragen voor de subsidie Historisch Stadsbeeld, was de viering van het Pelgrim Jaar Leiden 400 vooral digitaal en waren de zwembaden heel beperkt open. Ons kantoorpersoneel werkte thuis en raads- en commissievergaderingen zijn grotendeels online gehouden. De dienstverlening aan inwoners is zo veel mogelijk voortgezet, vaak met online-contact.

Ook in financieel opzicht is de impact van corona groot geweest. Bij sommige begrotingsposten is minder geld uitgegeven dan vooraf was voorzien. Bij andere begrotingsposten waren er juist extra uitgaven. In de regel zijn veel van deze extra uitgaven door de rijkoverheid gecompenseerd. Per saldo heeft dit alles geleid tot een kleine plus in de jaarrekening, al is voor financieel optimisme er geen plaats. De coronacompensatie door de rijksoverheid was tijdelijk. En we weten nog niet wat de (langer durende) maatschappelijke effecten van corona precies zullen zijn. Bovendien is er onzekerheid over de uitkomsten van de kabinetsformatie. Daarin moeten besluiten worden genomen over de toekomstige omvang van het gemeentefonds en de herverdeling daarvan, en over financiering van het sociaal domein.

Duurzame verstedelijking
Ook dit jaar vormde ‘duurzame verstedelijking’ één van de pijlers van het Leidse beleid. Leiden staat voor grote uitdagingen op het gebied van mobiliteit, verduurzaming en huisvesting. Ons toekomstbeeld is een groene en gezonde stad waar alle Leidenaren een plek hebben en betaalbaar kunnen wonen. We werken aan deze uitdagingen op een manier die de leefbaarheid en kwaliteit vergroot. In het afgelopen jaar hebben we diverse projecten afgerond en in gang gezet. Twee in het oog springende resultaten zijn de oplevering van 993 nieuwe huur- en koopwoningen en de realisatie van het Singelpark, met vijf prachtige bruggen.

In lijn met de eerder door de raad vastgestelde kaders uit de verstedelijkingsnotitie en de eerste versie van de Omgevingsvisie zijn vooral voor de gebieden rond de binnenstad (gebieds)visies en zgn.‘ontwikkelperspectieven’ opgesteld. In 2020 ging dat onder andere over het ontwikkelperspectief voor De Mors. Ook ging het ontwikkelperspectief voor Noord van start. Voor diverse gebieden zijn door de raad kaders vastgesteld, zoals het Energiepark, de Ypenburgbocht, de Kaasmarkt, de Schipholweg, het Vondelkwartier.

Het belang van duurzame verstedelijking is in het afgelopen jaar eens te meer duidelijk geworden. Door corona brachten we meer tijd thuis door en werd intensiever gebruik gemaakt van parken en wandelroutes in onze woonomgeving. Het Singelpark is een doorslaand succes. De wandelroute rondom het historische centrum van de binnenstad voorziet in een behoefte en is een parel voor de stad. Samen hebben we realisatie van het Singelpark voor elkaar gekregen, met dank aan vele betrokken inwoners en de steun van alle partijen in de gemeenteraad.

Ook op andere manieren is gedurende 2020 veel bereikt op het gebied van duurzame verstedelijking. Zo is de omgevingsvisie Leiden 2040 aangevuld met nieuwe inzichten vanuit de Omgevingseffectenrapportage. De implementatie van de Omgevingswet ligt op koers. De ‘Regionale Omgevingsagenda 2040 Aan de slag met Hart van Holland’ is behandeld in de raad en de Leidse zienswijze is aangeboden aan Holland Rijnland.

Duurzame verstedelijking, met een goede balans tussen wonen, werken, recreëren, duurzaamheid en vergroening, vergt altijd intensief overleg met de mensen voor wie wij werken, de inwoners van Leiden. Door corona was het lastig om elkaar te ontmoeten en werden gesprekken noodgedwongen online gevoerd. De fysieke ontmoetingen met Leidenaren hebben wij als collegeleden enorm gemist. We hopen dat dit snel weer mogelijk worden. Als alternatief voor fysieke bijeenkomsten is veel gebruik gemaakt van het platform doemee.leiden.nl. Daarmee zijn ook groepen Leidenaren bereikt die voorheen niet of nauwelijks deelnamen aan participatietrajecten. Dat is een verrijking die we ook "na corona" graag in stand houden. Verdere verbetering van publieksparticipatie blijft ook in 2021 volop onze aandacht houden.

In Leiden zetten we de komende jaren in op bereikbaarheid en duurzame mobiliteit. 2020 was het jaar waarin de raad de zogenaamde modal shift naar schoon vervoer definitief heeft vormgegeven met de vaststelling van de Mobiliteitsnota Leiden Duurzaam Bereikbaar 2020-2030. Fiets, voetganger en openbaar vervoer krijgen voortaan voorrang omdat het schone, veilige en ruimte-efficiënte vormen van transport zijn. In 2020 zijn ook de voorbereidingen en zelfs de eerste proeven getroffen voor de Agenda Autoluwe Binnenstad en het Voetgangersbeleid. Op diverse locaties in de stad is de verkeersveiligheid verbeterd. In samenwerking met de provincie Zuid-Holland wordt gewerkt aan de Centrumroute voor hoogwaardig openbaar vervoer (HOV), bijvoorbeeld met de herinrichting van deelproject Hooigracht. Ook zijn er met het Rijk afspraken gemaakt over verdubbeling van het aantal treinen tussen Leiden en Utrecht in de brede spits en is de propositie ‘Leiden Verbindt’ vastgesteld, waarin de ontwikkeling van Leiden Centraal tot een toekomstbestendig en vitaal knooppunt wordt beschreven.

Naast de vaststelling van de nieuwe Parkeervisie, is de Garenmarktgarage in gebruik genomen waarmee 425 parkeerplekken zijn gerealiseerd. Vlak daarna was de opening van de Lorentzstalling bij Leiden Centraal, met maar liefst 4.800 stallingsplaatsen. Daarnaast heeft de raad besloten tot de bouw van een grote fietsenstalling in De Geus, de ophoging van de Haarlemmerstraatgarage en een onderzoek naar potentiële locaties voor P&R-plus buiten het centrum om bij te kunnen dragen aan de agenda autoluwe binnenstad. Afsluitend is elektrisch rijden van impulsen voorzien, onder meer met de vaststelling van de nieuwe beleidsregels voor méér laadpalen en de ondertekening van het convenant voor zero emissie stadsdistributie.

Ondertussen werken we ook aan verdere vergroening en klimaatadaptatie. De Leidse ambities hebben we vastgelegd in het uitvoeringsprogramma Leiden biodivers en klimaatbestendig 2020-2023. Hiermee is Leiden in 2050 een klimaatbestendige stad. Ook is de stad dan zichtbaar groener geworden en de biodiversiteit vergroot. Die vergroening is al te zien in de drie tiny forests die zijn opgeleverd en de vele geveltuinen die er in 2020 zijn gekomen. Daarnaast is 6.000m2 aan daken vergroend en is de eerste groenrapportage opgeleverd. De renovatie van een aantal parken is afgerond. Niet alleen is het Singelpark afgelopen jaar geopend, maar ook zijn we begonnen met de werkzaamheden aan Park Kweeklust en het Van der Werfpark. Verder is het beheer van de bermen op zo’n manier aanbesteed dat een betere leefomgeving voor plant en dier zal ontstaan. In de komende jaren zullen zes wijken integraal worden voorbereid op een klimaatbestendige toekomst.

In Leiden doet en telt iedereen mee
Leiden is een sociale stad waarin iedereen naar vermogen meedoet. De gemeente zet zich in voor een inclusieve stad waarin iedereen zichzelf kan ontwikkelen en waarin er wanneer nodig een vangnet is om op terug te vallen.

Op het maatschappelijk vlak zijn de effecten van de coronacrisis aanzienlijk. Kansengelijkheid is meer onder druk komen te staan. Stages voor met name mbo-studenten werden uitgesteld, er ontstonden leerachterstanden door het thuisonderwijs en er was een toenemende vraag naar jeugdhulp. De verwachting is dat de maatschappelijke effecten door zullen lopen gedurende de komende jaren.

Vanuit de gemeente is sterk ingezet op onderwijskansenbeleid. Maatschappelijke organisaties en scholen samengewerkt om kinderen in kwetsbare situaties zo veel mogelijk te ondersteunen. Er zijn nieuwe vormen van jeugdparticipatie ontstaan. Zo hebben jongeren zelf online activiteiten georganiseerd via STAD, is samen met jongeren de Lekker Bezig Leiden campagne opgezet en is De Leidsche Burcht ontstaan, een digitale ontmoetingsplaats voor jongeren.

Afgelopen jaar zijn er meer bijstandsuitkeringen toegekend en we houden rekening met een toename van het aantal inwoners met problematische schulden. DZB heeft zich moeten aanpassen aan de nieuwe omstandigheden, maar heeft zoveel mogelijk werkzaamheden door kunnen laten gaan. Daarnaast heeft corona ook gevolgen voor inwoners op de langere termijn. We zien meer psychologische en psychiatrische problematiek (bijv. eenzaamheid), zowel bij volwassenen als bij jongeren. Er is extra toeloop in de maatschappelijk opvang en er zijn zorgen om een mogelijke toename van huiselijk geweld. Mogelijk worden er nog andere effecten zichtbaar. We houden deze ontwikkelingen en effecten de komende jaren goed in beeld. Dit doen we via het Social Impact Team.

Ook in 2020 hebben we ons ingezet voor Leiden als sociale, gezonde en inclusieve stad, onder meer via het beleidskader Sport & Gezondheid en via het per 1 juli 2020 gestarte programma "Sterke Sociale Basis". Juist de coronacrisis heeft het belang laten zien van een gezonde levensstijl, met sport en beweging. Uit onderzoek is gebleken dat Nederlanders minder zijn gaan sporten en bewegen door corona. Sportverenigingen maken zich zorgen over het ledenbehoud en de aanwas van nieuwe leden. Om de sportverenigingen in coronatijd zo goed mogelijk te kunnen ondersteunen, zijn we samen met Topsport Leiden en de Leidse Sportfederatie het Platform Sportstad Leiden gestart.

Met het nieuwe Sportakkoord Leiden wordt beweging toegankelijker en aantrekkelijker gemaakt voor alle inwoners. Daarnaast is er gestart met de aanbesteding van de nieuwe ijshal en binnenbad en zijn alle voorbereidingen getroffen voor de aanbesteding van het Indoor Sportcentrum.

De Sterke Sociale Basis wordt gevormd door drie nieuwe organisaties die in de wijken laagdrempelige en toegankelijke activiteiten bieden voor jong en oud. Vanwege de coronamaatregelen zijn sommige activiteiten met een lagere intensiteit of op een andere manier uitgevoerd, maar er ook binnen de beperkingen bleken mooie activiteiten mogelijk, zoals balkongym en buitenactiviteiten voor de jeugd.

Ondanks de coronacrisis heeft de gemeente toch veel activiteiten binnen de Visie Sociaal Domein uitgevoerd. Organisaties binnen de arbeidsmarktregio Holland Rijnland werken beter samen in een regionaal werkgeversservicepunt. We zijn gestart met de aanbesteding voor inburgeringsonderwijs via Holland Rijnland. Daarnaast is het Regionaal Programma Laaggeletterdheid vastgesteld. Verder heeft DZB een toekomstvisie voor de komende tien jaar uitgewerkt. In die visie is uitgewerkt hoe enerzijds omgegaan kan worden met de afname van het aantal werknemers met een Wsw dienstverband en anderzijds de ontwikkelfunctie van DZB versterkt kan worden. Daarnaast is de jeugdhulp doorontwikkeld. Zo is de aanbesteding Toegang Jeugdhulp Leidse regio gestart en is er begonnen met de ontwikkeling van een nieuwe governance-structuur die de gemeente in staat stelt effectiever te sturen op jeugdzorg. Ook is het Preventief Interventie Team (PIT) gestart. Op acht scholen in focuswijken zijn leerlingen gescreend en zijn PIT-coaches met ze aan de slag gegaan, samen met hun ouders en scholen.

De financiële problematiek in het sociaal domein blijft onverminderd urgent. Het landelijke debat over de forse tekorten in de jeugdhulp illustreert dit. In Leiden hebben we gewerkt aan implementatie van de in 2019 vastgestelde bijsturingsmaatregelen sociaal domein. Deze maatregelen zijn bedoeld om het gemeentebeleid binnen het sociaal domein betaalbaar te houden. De maatregelen voor 2020 zijn uitgevoerd en er zijn besparingen voor 2021 voorbereid. Doordat we als gevolg van corona niet alle geplande activiteiten hebben kunnen voeren, en we aan het eind van 2020 incidentele steunpakketten van het rijk hebben ontvangen, hebben we in 2020 een klein positief resultaat in het sociaal domein.

Kennis, cultuur, onderwijs en economie
De economische impact van corona in Leiden is uitzonderlijk, met diepe dalen en hoge pieken voor verschillende sectoren. Cultuur, horeca en niet-essentiële winkels hebben een jaar achter de rug dat je met recht van spreken "dramatisch" kunt noemen. Dankzij successen in vaccinontwikkeling ontstaat er gelukkig ook weer perspectief voor deze sectoren. Tegelijkertijd zijn innovaties van in Leiden gevestigde bedrijven als Janssen (vaccin-ontwikkeling) en Halix (producent van het Astra Zeneca-vaccin) volop in de belangstelling komen te staan. Hierdoor staat het Leiden Bio Science Park nu duidelijk op de wereldkaart. Ook de oprichting van InnoGenerics mag hierbij niet onvermeld blijven; dankzij dit nieuwe Leidse bedrijf blijft de productie van generieke medicijnen behouden in de Europese Unie. Net als toegang tot vaccins is dit van groot strategisch belang voor onze volksgezondheid.

De economische impact van corona hing sterk samen met de RIVM-richtlijnen om virusverspreiding tegen te gaan. Deze hebben de veerkracht van de cultuursector en de horeca ernstig op de proef gesteld. Toch wist juist de cultuursector steeds met mooie nieuwe initiatieven te komen. Zo maakte de Stadsgehoorzaal van de foyer een cultuurcafé en werd de grote zaal een examenhal en studieruimte. De Pieterskerk werd een horecalocatie met tentoonstelling en de Gebroeders de Nobel betaalde thuiszittende zzp’ers voor het opnemen van gratis videoclips van bands. Daarnaast werd door verschillende ondernemers De Buurt 1.5 opgezet, een hotspot voor cultuur en horeca, die verschillende activiteiten in het Pesthuis organiseerden. De gemeente kwam de cultuursector tegemoet door eerdere uitbetaling van subsidies, uitstel van huurbetaling en coulance bij afrekening gesubsidieerde prestaties in 2020. Het college heeft hiertoe ook de ‘Tijdelijke regeling compensatie coronaschade cultuur’ vastgesteld. De druk op de horeca hebben we afgelopen zomer iets kunnen verlichten door ondernemers de mogelijkheid te geven hun terrassen uit te breiden. Ook aan de markt is corona niet ongemerkt voorbijgegaan. Zo mochten er tijdelijk alleen levensmiddelen worden verkocht, en er waren verplaatsingen nodig naar ruimere locaties, waar bezoekers beter afstand van elkaar konden houden. Daarnaast zijn er in de binnenstad acties ondernomen om drukte te spreiden, onder meer met inzet van druktemeters en een communicatiecampagne.

De onderwijs- en cultuursector zijn van enorm belang in een stad met zo’n rijke academische en culturele geschiedenis als Leiden. Ook op deze sectoren heeft de coronacrisis een grote impact gehad. Vrijwel alle onderwijsinstellingen moesten hun onderwijs op een andere manier faciliteren. Doordat de scholen gesloten bleven, moesten docenten en leerlingen overstappen op digitaal onderwijs. Dit heeft veel improvisatievermogen vereist. Om de schade enigszins te beperken heeft de gemeente hen gedurende het jaar zo goed mogelijk willen ondersteunen, onder meer met inzet op onderwijskansenbeleid.

Het European City of Science jaar 2022 wierp ook de schaduw vooruit met de oprichting van de organiserende stichting en de aanstelling van een nieuwe directeur.

Organisatie en financiën
Namens het college van B en W spreken we onze dank uit aan alle medewerkers van de gemeente en Servicepunt71; zonder hun inzet, aanpassingsvermogen en weerbaarheid hadden we niet half zo veel kunnen bereiken voor de inwoners van onze stad. De lockdown betekende voor veel medewerkers een grote omschakeling. Van de ene op de andere dag moesten veel mensen vanuit huis werken. Overleg vond online plaats, collega’s konden elkaar niet meer ontmoeten en we moesten als organisatie overgaan op een heel andere manier van werken. Hoewel de gemeente zich goed heeft voorbereid op de overgang naar thuiswerken, is deze overstap wel lastig geweest. Zeker voor de medewerkers met zorgtaken thuis. Er is gezocht naar maatwerk om iedereen in staat te stellen prettig te werken, en we realiseren ons dat deze omschakeling niet voor iedereen gemakkelijk is geweest.

Naast de overgang op thuiswerken vonden er dit jaar nog meer veranderingen plaats voor de gemeentelijke organisatie. De verbouwing van het stadhuis is gestart en de verhuizing naar het Stadskantoor is afgerond. Hiermee hebben we de publieke dienstverlening vanaf nu samengevoegd op één goed bereikbare locatie. Het Leidse Werken, de wens om meer papierloos, digitaal en plaats- en tijdonafhankelijk te werken, is gangbaar geworden. In 2020 was vitaliteit één van de speerpunten op HRM-gebied. Er is veel gewerkt aan bewustwording rondom dit thema, dat vanwege het coronavirus ook nog extra actueel was. Daarnaast is er een plan van aanpak op het gebied van diversiteit en inclusie opgesteld. Hierbij is een concrete agenda voor 2020-2021 opgezet.

Ook op financieel gebied was 2020 een veelbewogen jaar. Zoals reeds opgemerkt was er dit jaar een incidenteel overschot doordat sommige beleidsactiviteiten vanwege corona niet uitgevoerd konden worden. Op de lange termijn is de financiële situatie van de gemeente gecompliceerder. De gemeente bleef het afgelopen jaar goed in staat om grotendeels haar plannen uit te voeren, mede doordat de gederfde inkomsten en grotere uitgaven voor 2020 zijn gecompenseerd door het Rijk. Er is wel veel onzekerheid over de batenkant van de begroting, als gevolg van de herziening van het gemeentefonds, een naar het er nu uitziet incidentele afname van het inwonersaantal en de plannen van een nieuw kabinet. Aan de kostenkant is er onzekerheid vanwege de gevolgen op lange termijn van deze crisis, naast de eerder geconstateerde problemen als gevolg van de decentralisaties. Ook moet de gemeente rekening houden met mogelijke na-ijleffecten van de coronacrisis.

Op bestuurlijk niveau werd intensief samengewerkt met verschillende overheden. In de lijn van de visienota Leiden en Regio 2019 heeft de gemeente zich geprofileerd als welwillende, wederkerige en zakelijke partner. Er is veel ingezet op samenwerking in Zuid-Holland. Hieruit is onder andere de Groeiagenda ten behoeve van het Nationale Groeifonds voortgekomen. Het doel van de Groeiagenda is om de economie van Zuid-Holland, en daarmee heel Nederland, sterker te maken. Het Leiden Bio Science Park biedt hiervoor grote mogelijkheden. De kansen die in Leiden zijn ontstaan op het gebied van werkgelegenheid en innovatie hebben gevolgen voor zowel Zuid-Holland, als Nederland.

Ten tijde van de opstelling van de begroting 2020 heeft de Belastingdienst een controle uitgevoerd op de aangiften btw en loonheffing over de jaren 2013-2017. Hieruit kon geconcludeerd worden dat de fiscale processen op orde zijn. De FIOD-afwikkeling is afgerond. De verhouding met de Belastingdienst is weer genormaliseerd, wat onder meer blijkt uit gesprekken die we voeren over een horizontaal toezichtconvenant. Daarnaast is, dankzij de inzet bij Servicepunt71 en de nieuwe externe accountant Deloitte, de totstandkoming van en de controle op deze jaarrekening goed verlopen.

Tot slot
Met deze jaarrekening leggen wij verantwoording af over de gemeentelijke dienstverlening aan onze inwoners en over onze beleidsmatige inspanningen ten behoeve van de ontwikkeling van de stad. Wij bedanken iedereen die daaraan in het afgelopen jaar heeft bijgedragen: inwoners die zich hebben ingezet voor familie, buren en vrienden, ondernemers die voor grote uitdagingen kwamen te staan, onderwijs- en zorgpersoneel, van wie veel is gevraagd, medewerkers van gemeente en Servicepunt71 en vele, vele anderen.

We realiseren ons dat de coronacrisis nog niet voorbij is. Toch is dit ook het moment om met trots terug te kijken op een bewogen jaar. Met elkaar kijken we ook uit naar betere tijden, waarin we elkaar weer kunnen ontmoeten, we weer kunnen sporten, van de mooie culturele gelegenheden kunnen genieten die Leiden ons te bieden heeft, en we zonder coronabeperkingen ons leven kunnen leiden.