Ga naar boven

Weerstandsvermogen en risicobeheersing

Uit deze paragraaf blijkt dat het weerstandsvermogen van de gemeente Leiden uitstekend is en dat uit de financiële kengetallen eind 2016 een gezonde financiële positie blijkt.

1. Risico’s
Een risico is een mogelijke gebeurtenis met een negatief gevolg voor de organisatie. Met behulp van een risicomanagementinformatiesysteem prioriteert, analyseert en beoordeelt de gemeentelijke organisatie risico's op systematische wijze. Door een goed systeem van risicomanagement kunnen bestuurders en managers passende beheersmaatregelen nemen. Op basis van de inventarisatie is een risicoprofiel voor 2016 opgesteld. Conform het beleidskader weerstandsvermogen en risicomanagement (RV11.0007) toont het onderstaande overzicht de tien grootste risico's met de hoogste bijdrage aan de berekening van de benodigde weerstandscapaciteit nadat een beheersmaatregel is getroffen. Onderaan de tabel is het totaalbedrag voor de overige risico’s opgenomen.

Tabel 1: Belangrijkste financiële risico's

Tabel 1: Belangrijkste financiële risico's

Prgr.

Risico

Gevolgen

Maatregelen

Kans

Maximale impact (€)

Invloed

11

De gemeente Leiden staat momenteel garant voor de rente en aflossing van leningen tot een totaalbedrag van € 85,3 miljoen. Het risico is dat de instelling zijn betalingsverplichting niet kan nakomen.

Gemeente moet de rente en aflossing over de leningen betalen

1. Het jaarlijks beoordelen van de financiële gegevens (minimaal de jaarrekening) van de geldnemende organisaties 2. De financiële instellingen (geldgevers) jaarlijks wijzen op de plicht om betalingsachterstanden op geborgde geldleningen te melden.

10%

28.340.288

13,49%

6

Reserve Grondexploitaties is ontoereikend om alle projecten en ambities, te kunnen dekken.

Andere middelen moeten worden gevonden om de Reserve Grondexploitaties sluitend te krijgen i.c. nieuwe projecten/ambities te kunnen dekken.

1. Prioritering ruimtelijke ambities. 2. Risicomanagement binnen het MPG. 3. Middelen binnen de begroting vrij maken voor aanvulling Vereveningsreserve

50%

5.000.000

12,11%

6

Gemeente wordt gehouden om het YNS-pand tegen te hoge boekwaarde over te nemen waardoor aankoopwaarde direct moet worden afgewaardeerd.

Hogere koopprijs dan voorzien van YNS pand

Voeren van een zorgvuldige juridische procedure rondom het YNS-pand.

33%

5.000.000

7,10%

10

Verlaging gebundelde uitkering voorheen WWB inkomensdeel

Begrotingstekorten.

Wekelijks worden de klantenaantallen en het aantal aanvragen gemonitord en maandelijks wordt de werkloosheid in Leiden gevolgd. Daarnaast wordt dagelijks de instroom zoveel mogelijk beperkt, de uitstroom bevorderd i.s.m. DZB (Participatiecentrum, project Leidse kracht) en waar mogelijk wordt gehandhaafd en waar nodig worden processen aangepast/verbeterd die (in)direct zullen bijdragen aan een zo laag mogelijk uitkeringen. Voor de toename van asielmigranten is een versnelde aanpak vastgesteld door de Raad.

50%

1.500.000

4,85%

11

Algemene Uitkering Gemeentefonds valt lager uit dan geraamd

(Structurele) begrotingstekorten en noodzaak tot bezuinigingen

1. Monitoring van ontwikkeling binnen het Gemeentefonds om snel te kunnen bijsturen. De gemeente heeft nauwelijks invloed op de hoogte van de Algemene Uitkering.

30%

3.000.000

4,37%

11

Deloitte voert op dit moment een controle uit van de BTW-aangifte / aangifte loonbelasting van voorgaande jaren. Als hieruit fouten uit eerdere aangiften blijken, kan dit een naheffing opleveren. Een vergelijkbaar onderzoek in 2008 leidde tot een naheffing van € 3 miljoen.

Eenmalig extra last door naheffing.

De controle wordt benut om de fiscale beheersing van de organisatie te verbeteren zodat dit risico naar de toekomst toe wordt verminderd.

30%

3.000.000

4,35%

6

Asbestinventarisatie leidt tot investeringen waarvoor geen middelen (meer) gereserveerd zijn in de reserve asbestsanering.

Noozakelijke sanering van asbest leidt tot onontkoombare kosten.

Zorgvuldige inventarisatie zodat de noodzakelijke sanering goed in beeld komt.

50%

1.000.000

3,59%

6

Kooiplein: het risicodossier kent 29 risico's De risico's worden structureel gemanaged en het risicodossier wordt regelmatig geactualiseerd. De grootste risico's liggen op juridisch en civiel technisch vlak.

Hogere kosten

De risico's worden aan de hand van het risicodossier gemanaged.

30%

2.432.500

3,51%

5

Uit de aanvullende technische inspectie aan een aantal beweegbare bruggen in 2016 blijkt dat ingrijpende maatregelen nodig zijn.

Beheer Openbare Ruimte

Door het opstellen van beheerplannen worden tegenvallers in het onderhoud zoveel mogelijk voorkomen.

30%

2.000.000

2,89%

7/9/10

3D: Onvoldoende Rijksbudget om zorg/ondersteuning te realiseren. Voor 2017 risico voornamelijk op jeugd en de maatschappelijke opvang.

Overschrijding gemeentebudget

1. Transformatieagenda: kosten baten op lange termijn onderzoeken en bevorderen van participatie en inzet sociaal netwerk 2. permanente monitoring budget om actie te kunnen ondernemen 3. Er is een financiële reserve 3D 4. Regionale samenwerking op financieel gebied, spreiding financiële risico's in regio, bijv. bij financiële gevolgen incidenten jeugdzorg en beschermd wonen 5. Instellen wachtlijsten.

30%

2.000.000

2,87%

Impact 10 belangrijkste financiele risico's

53.272.788

Impact overige risico's

50.802.267

Totaal alle risico's

104.075.055

Ten opzichte van de meest recente risico-inventarisatie bij de Programmabegroting 2017 is de totale impact van de financiële risico's afgenomen van € 111,7 miljoen naar € 104,1 miljoen. Deze verschuiving zit vooral op de 'overige' risico's die buiten de top 10 vallen. In de top 10 van grote risico's treden de volgende verschuivingen op:

  • In 2016 heeft de gemeente Leiden de naheffingsaanslag overdrachtsbelasting ontvangen voor de levering van het appartementsrecht van Bouwdeel Da Vinci ROC Lammenschans (zie ook de toelichting in het programma Algemene Dekkingsmiddelen). Hiervoor is een bedrag van € 1,9 miljoen in de kosten verantwoord, waardoor het als risico uit de risico-inventarisatie kan worden geschrapt. Tegen de naheffingsaanslag zijn wij in bezwaar gegaan. De reactie van de belastingdienst hebben wij ten tijde van het opstellen van deze jaarstukken nog niet ontvangen. Dat geldt ook voor de uitkomsten van het FIOD onderzoek dat in verband hiermee loopt. Vanwege dit onderzoek is in de risico-inventarisatie nog steeds een risico op een boete opgenomen, maar dit valt buiten de top tien risico's.
  • De geschatte impact van het risico op de 3D's voor onvoldoende Rijksbudget is verlaagd van € 3,0 miljoen naar € 2,0 miljoen. Doordat de gemeente Leiden in de Programmabegroting 2017 extra middelen voor Jeugd heeft geraamd, is het risico op een overschrijding afgenomen.

In de risico-inventarisatie is geen risico opgenomen voor de Vennootschapsbelastingplicht. Op de stelling dat naar verwachting geen Vpb-afdracht zal plaatsvinden voor de gemeente Leiden rust een onzekerheid. De feitelijke situatie en realisatiecijfers 2016 zijn leidend voor de werkelijke bepaling van de hoogte van de vennootschapsbelastingplicht in 2016. Daarnaast hebben wij nog geen formele standpunten ontvangen van de Belastingdienst inzake de voorgelegde activiteiten. Indien de Belastingdienst afwijkt van onze standpunten, zal dit met zich meebrengen dat de gemeente Leiden wel (geheel/dan wel gedeeltelijk) vennootschapsbelastingplichtig zal zijn. De hoogte daarvan is op dit moment niet te bepalen. Bovendien lijkt de Belastingdienst eind 2016 eenzijdig te zijn afgeweken van de wetsuitleg ten aanzien van bepaalde activiteiten. Ook dit kan gevolgen hebben, die op dit moment niet zijn in te schatten.

2. Benodigde weerstandscapaciteit

Als alle risico's zich gelijktijdig in hun volle omvang zouden voordoen zou een nadeel optreden van € 104.075.055. Het reserveren van een dergelijk groot bedrag als buffer voor alle risico's is echter ongewenst omdat het niet waarschijnlijk is dat alle risico's zich in 2017 gelijktijdig, en in hun maximale omvang, voordoen. Daarom is op basis van de ingevoerde risico's een risicosimulatie uitgevoerd. Bij deze simulatie is gerekend met een zekerheidspercentage van 90%. Het resultaat is dat met een benodigde weerstandscapaciteit van 15.702.973 het voor 90% zeker is dat alle risico's kunnen worden afgedekt. De benodigde weerstandscapaciteit wordt bepaald door alle risico's waarvoor geen of onvoldoende beheersmaatregelen zijn getroffen en die van materiële betekenis kunnen zijn in relatie tot de financiële positie.

Onderstaande tabel bevat een overzicht van de meest relevante percentages en de daarmee corresponderende benodigde weerstandscapaciteit.

Tabel 2: Benodigde weerstandscapaciteit bij verschillende zekerheidspercentages

Benodigde weerstandscapaciteit bij verschillende zekerheidspercentages

Bedrag (€)

75%

11.808.794

80%

12.636.603

85%

13.758.967

90%

15.702.973

95%

22.946.644

3 . Beschikbare weerstandscapaciteit

In theorie beschikt een gemeente over incidentele en structurele weerstandscapaciteit. De incidentele weerstandscapaciteit bestaat uit de concernreserve, de bestemmingsreserves, de langlopende voorzieningen, de begrotingspost onvoorzien en aanwezige stille reserves. De structurele weerstandscapaciteit wordt bepaald door de omvang van toekomstige bezuinigingsmogelijkheden en het onbenutte deel van de belastingcapaciteit. Het is een politieke afweging om te bepalen welke delen van de incidentele en structurele componenten men tot de weerstandscapaciteit wil rekenen. De raad heeft in de Financiële verordening 2016 (RV 16.0089) de concernreserve aangemerkt als weerstandscapaciteit. De stand van de concernreserve per 1 januari 2017 is € 32.068.519.

Beschikbare weerstandcapaciteit

Startcapaciteit (€)

Concernreserve

32.068.519

Totale weerstandscapaciteit

32.068.519

4. Weerstandsvermogen

Om te bepalen of het weerstandsvermogen toereikend is, moet de relatie te worden gelegd tussen de financieel gekwantificeerde risico's en de daarbij horende benodigde weerstandscapaciteit en de beschikbare weerstandscapaciteit. De relatie tussen beide componenten wordt in onderstaande figuur weergegeven.

Ratio weerstandsvermogen =

Beschikbare weerstandscapaciteit

=

=

Benodigde weerstandcapaciteit

Leiden streeft een weerstandsvermogen na dat tenminste voldoende is. Dit vereist een ratio weerstandsvermogen dat gelijk is of hoger is dan 1. Op grond van de onderstaande normen is het weerstandsvermogen 'uitstekend'.

Tabel 3: Weerstandsnorm

Waarderingscijfer

Ratio

Betekenis

A

>2.0

uitstekend

B

1.4-2.0

ruim voldoende

C

1.0-1.4

voldoende

D

0.8-1.0

matig

E

0.6-0.8

onvoldoende

F

<0.6

ruim onvoldoende

5. Relatie met Meerjaren Perspectief Grondexploitaties (MPG)
Naast de gemeentebrede risico-inventarisatie en het daaruit voortvloeiende risicoprofiel en de benodigde weerstandscapaciteit, wordt in het Meerjaren Perspectief Grondexploitaties (MPG) verantwoording afgelegd over de grondexploitatieprojecten. Het risicomanagement van deze projecten en het zorg dragen voor een toereikend weerstandsvermogen voor deze projecten maken deel uit van het MPG. Pas als risico's binnen het MPG niet meer afgedekt kunnen worden, ontstaat er een risico dat betrokken moet worden in de gemeentebrede inventarisatie. In de risico-inventarisatie voor de Jaarstukken 2016 is dit risico meegenomen.

6. Ratio's kengetallen

Bij de Programmabegroting 2017 rapporteerde ons college op basis van de geprognosticeerde balans een forse verwachte verslechtering van de schuldpositie in 2016. Voor deze berekening is de geprognosticeerde balans gehanteerd. In praktijk zijn investeringen minder snel uitgevoerd dan geraamd en (mede hierdoor) is ook minder onttrokken aan de bestemmingsreserves en minder vaste schulden aangetrokken dan geraamd. Dit verklaart de afwijking in de schuldpositie ten opzichte van de toename van de schuldratio die in de Programmabegroting 2017 werd voorzien.

Tabel 4: Financiële kengetallen

Kengetallen:

Verslag 2015

Begr.2016

Verslag 2016

Netto schuldquote

43,3%

48,1%

52,1%

Netto schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen

41,5%

46,0%

50,4%

Solvabiliteitsratio

54,7%

45,9%

50,8%

Structurele exploitatieruimte

2,3%

1,1%

2,0%

Grondexploitatieruimte

3,0%

-0,3%

2,7%

Belastingscapaciteit

107,8%

100,5%

106,0%

  • De kengetallen voor Leiden vallen voor wat betreft de schuldquote (VNG: schuldquote < 100% = 'groen') en de solvabiliteit (VNG: solvabiliteitsratio > 50% = 'groen') verhouden zich goed tot de kengetallen die de VNG hierover heeft gevormd.
  • Het kengetal 'grondexploitatieruimte geeft inzicht in de omvang van de investeringen in grondposities ten opzichte van de jaarlijkse baten. Dit kengetal ligt iets lager dan eind 2015. Een sterke stijging van dit kengetal zou kunnen duiden op een toename van het risicoprofiel op de grondexploitaties, maar zegt vrij weinig zonder nadere analyse. Zie voor een nadere analyse van de grondexploitaties de paragraaf grondbeleid van deze Jaarstukken.
  • De kengetallen voor structurele exploitatieruimte en belastingcapaciteit hebben betrekking op de mogelijkheden die de gemeente heeft om structureel bij te sturen op tegenvallers. Uit de jaarstukken 2016 blijkt dat de jaarrekening structureel sluitend is en dat de lokale woonlasten zich iets boven het landelijk gemiddelde bevinden.

Daarnaast voldoet Leiden ook aan de wettelijke renterisiconorm en kasgeldlimiet voor de financiering (zie de paragraaf financiering bij deze jaarrekening).

Onderlinge verhouding tussen kengetallen

Eén enkel kengetal zegt weinig over hoe de financiële positie beoordeeld kan worden. Zo hoeft een hoge schuld geen nadelig effect te hebben op de financiële positie, maar is dat afhankelijk van hoeveel eigen vermogen en baten er tegenover die schuld staat. Ook een tegenvallende ontwikkeling van de grondprijs hoeft geen negatieve invloed te hebben als de structurele exploitatieruimte groot genoeg is, of als over voldoende ruimte in de belastingcapaciteit kan worden beschikt. De kengetallen zullen daarom altijd in samenhang moeten worden bezien, omdat ze alleen gezamenlijk en in hun onderlinge verhouding een goed beeld kunnen geven van de financiële positie.